Taliban kimdir, amacı nedir?

Katı İslami uygulamalarıyla dünyanın dikkatini üstüne çeken ve 11 Eylül saldırılarının ardından ABD'nin hedefi haline gelen Taliban, savaş beyleri, farklı aşiret, boy ve etnik gruplar arasında bölünmüş olan Afganistan'da 1994'te ortaya çıktı.

bianet > Siyaset - 15 Ağustos 2021

ABD, yirmi yıllık savaşın ardından, 11 Eylül'e kadar Afganistan'dan çekilmeyi tamamlamaya hazırlanırken, Taliban, başkent Kabil'i de ele geçirdi. 

2001 yılında ABD liderliğindeki güçler tarafından Afganistan'da iktidardan uzaklaştırılan Taliban, geçtiğimiz şubat ayında ABD'nin geri çekilmesini ve Taliban'ın ABD kuvvetlerine yönelik saldırıları önlemesini taahhüt eden bir barış anlaşması imzaladı.

Diğer vaatler arasında El Kaide veya diğer militanların kontrol ettiği bölgelerde faaliyet göstermesine izin verilmemesi ve ulusal barış görüşmelerine devam edilmesi yer aldı.

 Afganistan'ın son 25 yılına damga vuran Taliban nasıl ortaya çıktı, amacı nedir, arkasında kimler var, lideri kimdir?

Taliban nasıl kuruldu:  Arapça talib (öğrenci) kelimesinin çoğulu Taliban (öğrenciler) adını benimseyen örgüt, ülkenin güneyinde Molla Ömer Ahund liderliğinde yaklaşık 50 medrese öğrencisiyle birlikte 1994'te kuruldu.

Aslen Kandaharlı olan Molla Ömer, bir süre Pakistan'da ardından da Kandahar'ın kuzeyindeki Meyvend ilçesinde medrese eğitimi aldı. Sovyet işgaline karşı savaştı.

Kurulduktan birkaç ay sonra çoğunluğu medrese ve şeriat okulu öğrencileri olmak üzere savaşçı sayısı 20 bini buldu. Kısa süre sonra Pakistanlı Peştun etnik kökenden Mevlana Samiul Hak liderliğindeki Darul Ulum Hakkaniye medresesi öğrencilerinin önemli bir kesimi de yine örgüte dahil oldu.

Öğrenciler hareketinin mensuplarının çoğu ülkenin güneyindeki Peştun kökenli kişilerden ve Pakistan'daki medreselerde eğitim gören mülteci ailelerin çocuklarından oluştu.

Pakistan ve Afganistan arasındaki Peştun bölgelerindeki Taliban tarafından verilen söz, barış ve güvenliği yeniden tesis etmek ve iktidara geldikten sonra kendi katı Şeriat versiyonlarını veya İslam hukukunu uygulamaktı.

Taliban amacını, Sovyet savaşı ve akabinde patlak veren iç savaşlar sırasında ortaya çıkan savaş ağalarından kurtulmak olarak tanımladı.

Neler yaptı: Kuruluşundan kısa süre sonra, Afganistan'ın ikinci büyük kenti Kandahar'a saldırdı. Talebeler örgütü 3 Kasım 1994'te ciddi bir direnişle karşılaşmadan Pakistan sınırındaki kentin kontrolünü ele geçirdi. Bu aynı zamanda zayıf durumdaki Kabil merkezi hükümetine de ilk darbe oldu.

Taliban, 1995 yılında ülke genelinde 12 kentte kontrolü sağladı. Yolsuzluklara ve rüşvete savaş açan grubun popülaritesi günden güne arttı. Ele geçirdiği şehirlerde kanunsuzluklar ortadan kaldırılmaya ve emniyet tesis edilmeye başlandı.

ABD'de tarafından terör olarak adlandırılan Taliban, Eylül 1995'te İran sınırındaki Herat eyaletini ele geçirdiler ve tam bir yıl sonra Afgan'ın başkenti Kabil'i ele geçirerek Sovyet işgaline direnen Afganistanlı mücahitlerinin kurucularından biri olan Başkan Burhaneddin Rabbani'nin rejimini devirdiler.

Şeriat kanunlarını destekledi

1998 yılına gelindiğinde, Taliban Afganistan'ın neredeyse yüzde 90'ını kontrol ediyordu. Mücahidlerin aşırılıklarından ve Sovyetlerin sürülmesinden sonra iç çatışmalardan bıkmış Afganlar, sahneye ilk çıktıklarında genellikle Taliban'ı memnuniyetle karşıladılar.

Ancak Taliban ayrıca, hüküm giymiş katillerin ve zina yapanların halka açık infazları ve hırsızlıktan suçlu bulunanların uzuvlarının kesilmesi gibi Şeriat kanunlarının katı yorumlarına uygun cezalar getirdi veya destekledi.

Erkeklerin sakal bırakması ve kadınların her yeri kaplayan burka giymesi gerekiyordu.

Taliban ayrıca televizyon, müzik ve sinemayı yasakladı ve 10 yaş ve üstü kızların okula gitmesini onaylamadı. Çeşitli insan hakları ve kültürel ihlallerle suçlandılar.

Pakistan ayrıca Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) ile birlikte Afganistan'da iktidardayken Taliban'ı tanıyan üç ülkeden biriydi. Aynı zamanda grupla diplomatik bağları koparan son ülke oldu.

Malala Yousafzai'yi vurdular

Taliban Pakistan'ı kuzeybatıda kontrol ettikleri bölgelerden istikrarsızlaştırmakla tehdit etti. Pakistan'daki tüm Taliban saldırılarının en yüksek profilli ve uluslararası alanda kınanmışlarından biri, 2012 yılının Ekim ayında, Mingora kasabasında kız öğrenci Malala Yousafzai'nin evine giderken vurulmasıyla gerçekleşti.

Peşaver okul katliamından iki yıl sonra büyük bir askeri saldırı, grubun Pakistan'daki etkisini büyük ölçüde azalttı. Pakistan Talibanı'nın en az üç kilit ismi, grubun lideri Hakimullah Mehsud da dahil olmak üzere 2013 yılında ABD'nin insansız hava aracı saldırılarında öldürülmüştü.

11 Eylül saldırısı: 11 Eylül 2001'de New York'taki Dünya Ticaret Merkezi saldırılarının ardından dünyanın dikkati Afganistan'daki Taliban'a çevrildi. Taliban, baş şüpheliler Usame Bin Ladin ve onun El Kaide hareketi için bir sığınak sağlamakla suçlandı.

7 Ekim 2001'de ABD liderliğindeki bir askeri koalisyon Afganistan'da saldırılar başlattı ve aralık ayının ilk haftasında Taliban rejimi çöktü.

Grubun o zamanki lideri Molla Muhammed Omar ve Bin Ladin de dahil olmak üzere diğer üst düzey isimler, dünyanın en büyük insan avlarından birine rağmen yakalanmaktan kurtuldu.

Birçok üst düzey Taliban liderinin, Taliban'a rehberlik ettikleri Pakistan'ın Quetta kentine sığındığı bildirildi. Ancak "Quetta Shura" olarak adlandırılan şeyin varlığı İslamabad tarafından reddedildi.

Ülkedeki şiddet 2001'den beri görülmeyen seviyelere geri döndü.

Kabil'e saldırılar düzenledi

Kabil'e çok sayıda Taliban saldırısı düzenlendi ve Eylül 2012'de grup NATO'nun Bastion Kampı üssüne yüksek profilli bir baskın düzenledi.

2013'te Taliban'ın Katar'da bir ofis açmayı planladığını açıklaması, müzakere edilmiş bir barış umutlarını artırdı. Ancak tüm taraflardaki güvensizlik yüksek kaldı ve şiddet devam etti.

Ağustos 2015'te Taliban, Molla Ömer'in Pakistan'daki bir hastanede sağlık sorunları nedeniyle ölümünü iki yıldan fazla bir süredir örtbas ettiklerini itiraf etti. Ertesi ay grup, haftalarca süren iç çatışmaları bir kenara bıraktığını ve Molla Ömer'in yardımcısı olan Molla Mansur şeklinde yeni bir lider etrafında toplandığını söyledi.

Gazetecileri-kadınları hedef aldı

Aynı zamanda, Taliban 2001'deki yenilgisinden bu yana ilk kez bir eyalet başkentinin kontrolünü ele geçirerek stratejik açıdan önemli Kunduz kentinin kontrolünü ele geçirdi.

Molla Mansur Mayıs 2016'da bir ABD insansız hava aracı saldırısında öldürüldü ve yerine grubun kontrolünde kalan yardımcısı Mevlevi Hibatullah Ahundzade geçti.

Uzun bir doğrudan görüşmeler büyüsünün doruk noktası olan Şubat 2020'deki ABD-Taliban barış anlaşmasını takip eden yılda, Taliban taktiklerini şehirlerdeki ve askeri ileri karakollardaki karmaşık saldırılardan terör estiren bir hedefli suikast dalgasına kaydırdı.

Hedefler - gazeteciler, yargıçlar, barış aktivistleri, iktidardaki kadınlar - Taliban'ın aşırılıkçı ideolojilerini değiştirmediğini, sadece stratejilerini değiştirdiğini öne sürdü.

ABD çekileceğini açıkladı

Afganistanlı yetkililerin hükümetin uluslararası destek olmadan Taliban'a karşı savunmasızlığı konusundaki ciddi endişelerine rağmen, yeni ABD başkanı Joe Biden Nisan 2021'de tüm ABD kuvvetlerinin 11 Eylül'e kadar ülkeyi terk edeceğini duyurdu.

Yirmi yıllık bir savaş boyunca bir süper gücü geride bırakan Taliban, çok geniş toprak parçalarını ele geçirmeye başladı ve bir yabancı gücün geri çekilmesinin ardından Kabil'deki bir hükümeti bir kez daha devirmekle tehdit etti.

Taliban'ın bazı uygulamaları

Önceleri yumuşak bir görünüm veren örgüt Kabil'in ele geçirilmesinin ardından çok katı kurallar uygulamaya başladı.

Şeriata dayalı anayasal sistem yürürlüğe girdi. Hanefi mezhebi ön planda tutuldu.

Şeriatın gündelik hayatta uygulandığını takip etmek için Emr-i bil Maruf (iyiliği emretme) Bakanlığı oluşturuldu.

Hayatın her alanından soyutlanan kadınların çalışması, kız çocuklarının okula gitmesi ve eğitim alması tamamen yasaklandı.

Kadınlara peçe zorunluluğu erkeklere ise takke ve sakal mecburiyeti getirildi.

Sakalını kesenler için 6 aydan başlamak üzere hapis cezası verildi. Yüzü görülen kadınlar kırbaçlandı.

Afganistan Televizyonu'nun yayını durduruldu. Fotoğraf dahil her türlü görsel yayın ve müzik yasaklandı.

Erkeklere, evine en yakın camide 5 vakit namaz kılma mecburiyeti getirildi.

Emri bil Maruf görevlileri camilerde yoklama aldı.

Mazeretsiz camiye gitmeyenlere ağır yaptırım uygulandı.

Namaz surelerini bilmeyenler kırbaçlandı.

Bütün okullar medreseye dönüştürüldü. Ders kitaplarındaki görseller yok edildi.

'Medreselerde' 3'üncü sınıftan itibaren tüm öğrencilere en az 3 metre olmak üzere sarık sarma mecburiyeti getirildi.

Ele geçirilen tüm bilgisayarlar TV kabul edilerek kırıldı.

'İslam devletine karşı gelenler' hain ilan edilerek doğrudan idam edildi.

Özellikle farklı mücahit gruplara mensup kişiler, yakalandıklarında şer ve fesat hükmü ile idam edildi.

Çok sayıda kişinin çeşitli sebeplerle eli kesildi.

İdamların ve el kesmelerin birçoğu cuma namazlarından sonra gerçekleştirildi ve halka izlettirildi.

Kesilen eller, şehrin merkezinde sergilendi.

Resmi kurumlarda Peştu dili mecbur edildi.

Toplu taşıma araçlarındaki aynalar, kadınlara bakılabileceği gerekçesiyle kaldırıldı.

20 yıllık savaş binlerce cana mal oldu:  Bunun 47 bin 245'i sivil, 66-69 bini polis ve asker, 51 bini muhalif savaşçı. ABD tarafında 2 bin 442 asker ölürken 20 bin 666 asker yaralandı.

NATO'daki diğer müttefiklerin kayıpları bin 144. Tahminlere göre savaş ve yeni bir düzen için 2 trilyon dolar harcandı. 978 milyar doları Amerikalıların payına düşüyor. İzi sürülemeyen paralar da var. ABD Kongre raporuna göre 2009-2019 arasında yeniden inşaya ayrılan bütçenin 19 milyar doları kayıp.

Ülkenin mülteci tablosu hala ağır. BM'ye göre Taliban devrildikten sonra 5.7 milyon mülteci dönerken 2.7 milyon mülteci Pakistan ve İran gibi ülkelerde kalmaya devam ediyor. 4 milyon iç göçmen henüz evlerinden uzakta.

Captcha işaretlenmemiş.
Diğer Haberler
Ali Babacan: ‘Faiz kararı Merkez Bankası’nın değil, Sayın Erdoğan’ın’
Ali Babacan: ‘Faiz kararı Merkez Bankası’nın değil, Sayın Erdoğan’ın’
'Erdoğan, Türkiye’yi korkunç kayıplara sürüklemeye çalışıyor'
'Erdoğan, Türkiye’yi korkunç kayıplara sürüklemeye çalışıyor'
'Sandık görevlileri bugünden belirlendi'
'Sandık görevlileri bugünden belirlendi'
Amerika'dan Putin'e 'özel operasyon'
Amerika'dan Putin'e 'özel operasyon'
Şevkin: "Anlaşılan o ki; iktidar TOGG’un seri üretimini de ihracını da göremeyecek”
Şevkin: "Anlaşılan o ki; iktidar TOGG’un seri üretimini de ihracını da göremeyecek”
'CHP'nin oyları artıyor' diyen Arınç'tan yeni açıklama: AK Partililerin gocunmasını gerektirecek bir durum yok
'CHP'nin oyları artıyor' diyen Arınç'tan yeni açıklama: AK Partililerin gocunmasını gerektirecek bir durum yok
Michael Rubin: Türkiye’nin Suriye hamlesi Biden ve McGurk’un sınavı olacak
Michael Rubin: Türkiye’nin Suriye hamlesi Biden ve McGurk’un sınavı olacak
İYİ Partili Yokuş: Bakanın danışmaları imzasını kullanarak atamalar yapıyor, ciddi rahatsızlık var
İYİ Partili Yokuş: Bakanın danışmaları imzasını kullanarak atamalar yapıyor, ciddi rahatsızlık var
AKP'de büyük kavga: Niye duruyorsun?
AKP'de büyük kavga: Niye duruyorsun?
Kılıçdaroğlu: İmamoğlu geziler için benden izin aldı
Kılıçdaroğlu: İmamoğlu geziler için benden izin aldı
Akşener'den Erdoğan'a: "Artık vakit hesap vakti"
Akşener'den Erdoğan'a: "Artık vakit hesap vakti"
Yargı, Bayraktar'ın 'itirafı'nı soruşturma gereği görmedi
Yargı, Bayraktar'ın 'itirafı'nı soruşturma gereği görmedi
Biden'ın Ankara elçi adayına ilk onay
Biden'ın Ankara elçi adayına ilk onay
İtalya yerel seçimlerinde zafer merkez solun
İtalya yerel seçimlerinde zafer merkez solun
İngiltere'de "David Yasası" çağrıları
İngiltere'de "David Yasası" çağrıları
Seçim kimse için “çantada keklik” değil
Seçim kimse için “çantada keklik” değil
ABD, yalanladı: Herhangi bir finansman teklifte bulunmadık
ABD, yalanladı: Herhangi bir finansman teklifte bulunmadık
“Kabul edilemez” denildi... AB’den Türkiye’ye yaptırım sinyali
“Kabul edilemez” denildi... AB’den Türkiye’ye yaptırım sinyali
İmamoğlu, Rusya'nın önde gelen yayınlarından Kommersant'a konuştu: Türkiye'de siyaset yapmak kolay değildir; cesaret ister
İmamoğlu, Rusya'nın önde gelen yayınlarından Kommersant'a konuştu: Türkiye'de siyaset yapmak kolay değildir; cesaret ister
Erdoğan'ın avukatları siyasi cinayet iddialarına ilişkin başsavcılığa başvurdu
Erdoğan'ın avukatları siyasi cinayet iddialarına ilişkin başsavcılığa başvurdu
Fransa’nın Belarus Büyükelçisi sınır dışı edildi
Fransa’nın Belarus Büyükelçisi sınır dışı edildi
Merkel’le kameralar karşısına geçen Erdoğan’dan ‘direk’ şakası: Aramıza başka bir şey girmesin
Merkel’le kameralar karşısına geçen Erdoğan’dan ‘direk’ şakası: Aramıza başka bir şey girmesin
Irak’ta Şii siyasetçiler sonuçları tanımıyor
Irak’ta Şii siyasetçiler sonuçları tanımıyor
DEVA Partili Yeneroğlu: AKP milletvekili iken kayıpları sorduğum bir başsavcı, bana “her devletin bir arka bahçesi olur’ dedi
DEVA Partili Yeneroğlu: AKP milletvekili iken kayıpları sorduğum bir başsavcı, bana “her devletin bir arka bahçesi olur’ dedi
Almanya'da üç parti anlaştı: İddialı ve dayanıklı bir koalisyon sözleşmesi imzalayabiliriz
Almanya'da üç parti anlaştı: İddialı ve dayanıklı bir koalisyon sözleşmesi imzalayabiliriz
Kulis: AKP'liler oy verme sisteminin değişmesini tartışıyor
Kulis: AKP'liler oy verme sisteminin değişmesini tartışıyor
İşte AKP döneminde vakıflara verilen taşınmazların tam listesi
İşte AKP döneminde vakıflara verilen taşınmazların tam listesi
"AKP, MHP'nin itirazıyla Siyasi Partiler ve Seçim Kanunu'nda bazı düzenlemelerden vazgeçti"
"AKP, MHP'nin itirazıyla Siyasi Partiler ve Seçim Kanunu'nda bazı düzenlemelerden vazgeçti"
AKP'de oy verme sisteminin değişmesi tartışılıyor: Zarfsız oy kullanmayı önermeyi düşünüyoruz
AKP'de oy verme sisteminin değişmesi tartışılıyor: Zarfsız oy kullanmayı önermeyi düşünüyoruz
CHP'den ‘acil reçete’: İlk 1 yılda ne yapacak?
CHP'den ‘acil reçete’: İlk 1 yılda ne yapacak?
Prof. Dr. Sencer Ayata anlatıyor: Almanya seçimleri yeni bir sol dalgayı mı haber veriyor?
Prof. Dr. Sencer Ayata anlatıyor: Almanya seçimleri yeni bir sol dalgayı mı haber veriyor?
DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı Aydemir: Gaziantep sanayicisinin yanında olacağız
DEVA Partisi Genel Başkan Yardımcısı Aydemir: Gaziantep sanayicisinin yanında olacağız
KKTC'de hükûmet düştü
KKTC'de hükûmet düştü
Erdoğan, AKP milletvekillerinin yüzde 70’ini yeniden aday göstermeyecek
Erdoğan, AKP milletvekillerinin yüzde 70’ini yeniden aday göstermeyecek
AKP'li vekillerin de arasında olduğu 5 bin kişi arabulucu oldu
AKP'li vekillerin de arasında olduğu 5 bin kişi arabulucu oldu
Newsweek: Türkiye NATO için bir sorun haline geliyor, ABD dikkat etmeli
Newsweek: Türkiye NATO için bir sorun haline geliyor, ABD dikkat etmeli
Aykan Erdemir: Erdoğan, Birleşmiş Milletler’le resmen alay etti
Aykan Erdemir: Erdoğan, Birleşmiş Milletler’le resmen alay etti
Millet İttifakı dimdik ayakta
Millet İttifakı dimdik ayakta
Irak seçimlerinde halkın yüzde 59'u sandık başına gitmedi
Irak seçimlerinde halkın yüzde 59'u sandık başına gitmedi
Sünni islamcılara destek endişe yaratıyor
Sünni islamcılara destek endişe yaratıyor
“Türkiye’nin IŞİD ile mücadelesi gerçek değil"
“Türkiye’nin IŞİD ile mücadelesi gerçek değil"
İran: 120 kilo, yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyuma sahibiz
İran: 120 kilo, yüzde 20 zenginleştirilmiş uranyuma sahibiz
Türkiye'nin çözülmeyecek hiçbir sorunu yoktur; güvenin!
Türkiye'nin çözülmeyecek hiçbir sorunu yoktur; güvenin!
MHP’nin üye sayısında 2 bin 146 düşüş, CHP’nin üye sayısında 11 bin artış oldu
MHP’nin üye sayısında 2 bin 146 düşüş, CHP’nin üye sayısında 11 bin artış oldu
DP ilçe başkanı, Mustafa Armağan’ın Gaziantep’e gelmesine tepki gösterdi
DP ilçe başkanı, Mustafa Armağan’ın Gaziantep’e gelmesine tepki gösterdi
Zafer Partisi Gaziantep kurucu il başkanı İzzettin Kocalar 
Zafer Partisi Gaziantep kurucu il başkanı İzzettin Kocalar 
Türkiye-Yunanistan istişari görüşmeleri 6 Ekim'de yapılacak
Türkiye-Yunanistan istişari görüşmeleri 6 Ekim'de yapılacak
Milletvekili dokunulmazlık dosya sayısı 1359'a ulaştı
Milletvekili dokunulmazlık dosya sayısı 1359'a ulaştı