12 Eylül Darbesi'nin 41. yıl dönümü

650 bin kişi gözaltına alındı bunların yüzde 95’i işkenceye tabi tutuldu, işkencede 171 kişi öldürüldü...

t24 > Yaşam - 12 Eylül 2021

Türkiye Cumhuriyeti tarihinde silahlı kuvvetlerin yönetime üçüncü açık müdahalesi olan 12 Eylül Askeri Darbesi'nin üzerinden 41 yıl geçti. Türkiye’yi tamamen değiştiren müdahale sonrasında 650 bin kişi gözaltına alındı, 1 milyon 683 bin kişi fişlendi, 50 kişi idam edildi, 171 kişinin ‘işkenceden öldüğü’ belgelendi. Açılan 210 bin davada 230 bin kişi yargılandı. 30 bin kişi siyasal sığınmacı olarak yurt dışına kaçmak zorunda kaldı. 388 bin kişiye pasaport verilmedi. Yargılanan gazeteciler toplam 3 bin 315 yıl 6 ay hapse mahkûm oldu. 300 gazeteci saldırıya uğrarken, 3 gazeteci silahla öldürüldü. 12 Eylül 1980-6 Kasım 1983 arasında gözaltında veya cezaevinde ölenlerin sayısı 183, açlık grevinde ölenlerin sayısı 5 olarak kayıtlara yansıdı.

Askeri darbenin hazırlıkları, Haziran 1980'den itibaren Genelkurmay Karargahı'nda yapılmaya başlandı. Kod adı "Bayrak Harekâtı" olan darbe, ilk olarak bütün ordu komutanlarına gönderilen emirle 11 Temmuz saat 04.00'te hayata geçirilmek istendi ancak 2 Temmuz'da Süleyman Demirel'in başbakanlığındaki hükümetin güvenoyu almasıyla plan ertelendi.

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirilen son askeri darbesi olarak tarihe geçen 12 Eylül 1980 Darbesi'nin başladığı, cuma günü saat 03.59'da TRT radyosunun İstiklal Marşı ve sonrasında anons yapılmadan, Harbiye Marşı'nın çalınmasıyla anlaşıldı.

Marşın bitiminde Genelkurmay ve Milli Güvenlik Konseyi Başkanı Orgeneral Kenan Evren imzasıyla yayımlanan Milli Güvenlik Konseyi'nin bir numaralı bildirisi okunmaya başlandı. Bu bildiriyi 5 bildiri daha izledi. Milli Güvenlik Konseyi'nin bildirileri aracılığıyla, gözaltı süreleri 90 güne çıkarıldı. Adil yargılanma hakkı tamamen kaldırılarak Sıkıyönetim Komutanlıklarınca Sıkıyönetim Mahkemeleri kuruldu.

"Kaybolan devlet otoritesini yeniden tesis etmek..."

Türk demokrasisine darbe yapıldığının en resmi açıklaması ve gerekçesi ise dönemin Genelkurmay Başkanı Orgeneral Kenan Evren tarafından duyuruldu.

Evren, darbenin gerekçesini, "... Kendi kendini kontrol edemeyen demokrasiyi sağlam temeller üzerine oturtmak, kaybolan devlet otoritesini yeniden tesis etmek için yönetime el koymak zorunda kalmıştır." ifadeleriyle anlatmıştı.

Darbenin Evren dışındaki uygulayıcıları ise Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Ersin, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Tahsin Şahinkaya, Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Nejat Tümer ve Jandarma Genel Komutanı Orgeneral Sedat Celasun'dan oluşan komuta kademesiydi.

Darbe gerekçeleri

TSK'nın emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirdiği darbenin en önemli gerekçesi "güvenlik" oldu.

TBMM'nin 22 Mart 1980'de ilk turunu yaptığı Cumhurbaşkanlığı seçimini, 114 tur oylama yaptığı halde darbe gününe kadar sonuçlandıramamasının da etkili olduğu süreçte birçok cinayet işlendi.

Gazeteci Abdi İpekçi, Emniyet Müdürü Cevat Yurdakul, DİSK ve Maden-İş Sendikası Genel Başkanı Kemal Türkler, MHP Genel Başkan Yardımcısı Gün Sazak, Eski Başbakan Nihat Erim, Adalet Partisi İstanbul Milletvekili İlhan Egemen Darendelioğlu, CHP İstanbul Milletvekili Abdurrahman Köksaloğlu, MHP Gaziosmanpaşa İlçe Başkanı Ali Rıza Altınok ile eşi ve kızının öldürülmesi gibi çok sayıdaki siyasi cinayet, generallerin gerekçeleri olarak tarihe geçti.

6 Eylül'de Konya'da düzenlenen "Kudüs Mitingi" de darbe yönetimi tarafından "şeriatçı girişim" olarak gösterilmişti.

Milli Güvenlik Konseyi'nin 1 numaralı bildirisi

Yüce Türk Milleti;

Büyük Atatürk'ün bize emanet ettiği ülkesi ve milletiyle bu bütün olan, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, son yıllarda, izlediğiniz gibi dış ve iç düşmanların tahriki ile, varlığına, rejimine ve bağımsızlığına yönelik fikri ve fiziki haince saldırılar içindedir.

Devlet, başlıca organlarıyla işlemez duruma getirilmiş, anayasal kuruluşlar tezat veya suskunluğa bürünmüş, siyasi partiler kısır çekişmeler ve uzlaşmaz tutumlarıyla devleti kurtaracak birlik ve beraberliği sağlayamamışlar ve lüzumlu tedbirleri almamışlardır. Böylece yıkıcı ve bölücü mihraklar faaliyetlerini alabildiğine arttırmışlar ve vatandaşların can ve mal güvenliği tehlikeye düşürülmüştür.

Atatürkçülük yerine irticai ve diğer sapık ideolojik fikirler üretilerek, sistemli bir şekilde ve haince, ilkokullardan üniversitelere kadar eğitim kuruluşları, idare sistemi, yargı organları, iç güvenlik teşkilatı, işçi kuruluşları, siyasi partiler ve nihayet yurdumuzun en masum köşelerindeki yurttaşlarımız dahi saldırı ve baskı altında tutularak bölünme ve iç harbin eşiğine getirilmişlerdir. Kısaca devlet güçsüz bırakılmış ve acze düşürülmüştür.

Aziz Türk Milleti:

İşte bu ortam içinde Türk Silahlı Kuvvetleri, İç Hizmet Kanunu'nun verdiği Türkiye Cumhuriyeti'ni kollama ve koruma görevini yüce Türk Milleti adına emir ve komuta zinciri içinde ve emirle yerine getirme kararını almış ve ülke yönetimine bütünüyle el koymuştur.

Girişilen harekatın amacı, ülke bütünlüğünü korumak, milli birlik ve beraberliği sağlamak, muhtemel bir iç savaşı ve kardeş kavgasını önlemek, devlet otoritesini ve varlığını yeniden tesis etmek ve demokratik düzenin işlemesine mani olan sebepleri ortadan kaldırmaktır.

Parlamento ve Hükümet feshedilmiştir. Parlamento üyelerinin dokunulmazlığı kaldırılmıştır.

Bütün yurtta sıkıyönetim ilan edilmiştir.

Yurt dışına çıkışlar yasaklanmıştır.

Vatandaşların can ve mal güvenliğini süratle sağlamak bakımından saat 05.00'den itibaren ikinci bir emre kadar sokağa çıkma yasağı konulmuştur.

Bu kollama ve koruma harekatı hakkında teferruatlı açıklama bugün saat 13.00'deki Türkiye Radyoları ve Televizyonun haber bülteninde tarafımdan yapılacaktır. Vatandaşların sükunet içinde radyo ve televizyonları başında yayınlanacak bildirileri izlemelerini ve bunlara tam uymalarını ve bağrından çıkan Türk Silahlı Kuvvetleri'ne güvenmelerini beklerim.

Aynı plan, yine aynı isimle 12 Eylül sabaha karşı uygulamaya konuldu, artık sokaklara palet ve postal sesleri hakimdi.

Emir-komuta zinciri içinde gerçekleştirilen bu darbe, 27 Mayıs 1960 Darbesi ve 12 Mart 1971 muhtırasının ardından Türkiye Cumhuriyeti tarihinde silahlı kuvvetlerin yönetime üçüncü açık müdahalesi olarak tarihteki yerini aldı.

Siyasiler sürgüne gönderildi

12 Eylül Darbesi ile Süleyman Demirel'in başbakanı olduğu hükümet görevden alındı, TBMM feshedildi. 1970 sonrasında değiştirilen 1961 Anayasası uygulamadan kaldırıldı ve Türkiye siyasetinin yeniden tasarlandığı askeri dönem başladı.

Cuntacılar, 13 generali ülke genelinde ilan ettikleri 13 sıkıyönetim bölgesine komutan olarak atarken Türk Hava Kurumu, Çocuk Esirgeme Kurumu ve Kızılay dışındaki derneklerin faaliyetleri de durduruldu.

Siyasi partileri de lağveden askeri yönetim, Süleyman Demirel ile Bülent Ecevit'i Hamzakoy'a, Necmettin Erbakan ile Alparslan Türkeş'i ise Uzunada'ya sürgüne gönderdi. Siyasi yasaklar geldi.

Darbeye liderlik eden 5 generalin oluşturduğu Milli Güvenlik Konseyi, bütün yetkileri ele aldı. Eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Bülent Ulusu'ya kurdurulan hükümet, 21 Eylül'de göreve başladı.

Darbenin ardından geçen 3 yıl içinde önemli kanunların tamamına yakını değiştirildi ve askeri yönetimin belirlediği Danışma Meclisi tarafından hazırlanan Anayasa, yapılan "güdümlü" referandumla yüzde 92'lik "Evet" oyu aldı.

Halk oylamasında, Kenan Evren cumhurbaşkanı seçilirken askeri yönetim üyelerinin ömür boyu yargılanmasını engelleyen geçici 15. madde, 2010'daki Anayasa değişikliği referandumuna kadar yürürlükte kaldı.

"Asmayalım da besleyelim mi?"

Yönetime el koyan cuntacı askerler, acısı yıllarca sürecek idamların kararını da verdi. Darbe sürecinde 650 bin kişi gözaltına alınırken, 517 kişi için idam istendi. 

Darbeden sonra ilk idamlar, 9 Ekim 1980 tarihinde gerçekleşti. İlk olarak sol görüşlü Necdet Adalı, ardından ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi. Darbe öncesinde bir askeri inzibat erini öldürdüğü gerekçesiyle hüküm giyen 17 yaşındaki Erdal Eren, 19 Mart 1980'ta idama mahkum edildi.

Darbeye liderlik eden 5 generalin oluşturduğu Milli Güvenlik Konseyi, bütün yetkileri ele aldı. Eski Deniz Kuvvetleri Komutanı Bülent Ulusu'ya kurdurulan hükümet, 21 Eylül'de göreve başladı.

Darbenin ardından geçen 3 yıl içinde önemli kanunların tamamına yakını değiştirildi ve askeri yönetimin belirlediği Danışma Meclisi tarafından hazırlanan Anayasa, yapılan "güdümlü" referandumla yüzde 92'lik "Evet" oyu aldı.

Halk oylamasında, Kenan Evren cumhurbaşkanı seçilirken askeri yönetim üyelerinin ömür boyu yargılanmasını engelleyen geçici 15. madde, 2010'daki Anayasa değişikliği referandumuna kadar yürürlükte kaldı.

"Asmayalım da besleyelim mi?"

Yönetime el koyan cuntacı askerler, acısı yıllarca sürecek idamların kararını da verdi. Darbe sürecinde 650 bin kişi gözaltına alınırken, 517 kişi için idam istendi. 

Darbeden sonra ilk idamlar, 9 Ekim 1980 tarihinde gerçekleşti. İlk olarak sol görüşlü Necdet Adalı, ardından ülkücü Mustafa Pehlivanoğlu idam edildi. Darbe öncesinde bir askeri inzibat erini öldürdüğü gerekçesiyle hüküm giyen 17 yaşındaki Erdal Eren, 19 Mart 1980'ta idama mahkum edildi.

Referandumdan sonra yapılan anayasa değişikliğiyle "Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin yargılanmayacağını düzenleyen Anayasa'nın geçici 15. maddesi" yürürlükten kaldırıldı. Türkiye genelinde birçok kişi ve örgüt, darbenin sorumluları ile bu kişilerin emir ve talimatlarını uygulayanlar hakkında soruşturma başlatılması için suç duyurusunda bulundu.

Ankara 12. Ağır Ceza Mahkemesinin, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığının soruşturma kapsamında, Evren ile Şahinkaya hakkında hazırladığı iddianameyi, 10 Ocak 2012'de kabul etmesiyle Türkiye tarihinde ilk kez bir darbenin sorumluları yargı önüne çıktı. İddianamede iki komutan, ''Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını değiştirmeye veya ortadan kaldırmaya ve anayasa ile teşekkül etmiş olan Türkiye Büyük Millet Meclisini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasına engel olmaya cebren teşebbüs etmek'' ile suçlandı.

Referandumdan sonra yapılan anayasa değişikliğiyle "Milli Güvenlik Konseyi üyelerinin yargılanmayacağını düzenleyen Anayasa'nın geçici 15. maddesi" yürürlükten kaldırıldı. Türkiye genelinde birçok kişi ve örgüt, darbenin sorumluları ile bu kişilerin emir ve talimatlarını uygulayanlar hakkında soruşturma başlatılması için suç duyurusunda bulundu.

Ankara 12. Ağır Ceza Mahkemesinin, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığının soruşturma kapsamında, Evren ile Şahinkaya hakkında hazırladığı iddianameyi, 10 Ocak 2012'de kabul etmesiyle Türkiye tarihinde ilk kez bir darbenin sorumluları yargı önüne çıktı. İddianamede iki komutan, ''Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın tamamını veya bir kısmını değiştirmeye veya ortadan kaldırmaya ve anayasa ile teşekkül etmiş olan Türkiye Büyük Millet Meclisini ortadan kaldırmaya veya görevini yapmasına engel olmaya cebren teşebbüs etmek'' ile suçlandı.

Müebbete çarptırıldılar, cezaevine girmeden öldüler

Cumhuriyet Savcısı Erdinç Hakan Özdabakoğlu, 12 Eylül Davası'nda verdiği esas hakkındaki görüşte, sanıklar Evren ve Şahinkaya'nın, 765 sayılı TCK'nın "Devlet kuvvetleri aleyhine cürümler" başlıklı 146. maddesi uyarınca ağırlaştırılmış müebbet hapisle cezalandırılmalarını istedi.

Mahkeme Başkanı Oktay Saday'ın açıkladığı hükme göre Evren ve Şahinkaya, "21 Aralık 1979'da dönemin Başbakanı'na verdikleri muhtırayla Anayasa'yı ve TBMM'yi ortadan kaldırmaya ve görevini yapmasını engellemeye teşebbüs suçundan, 12 Eylül 1980'de de cebren Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nı tağyir, tebdil veya ilgaya ve bu kanun ile teşekkül eden TBMM'yi ıskat ve cebren men suçundan eylemlerine uyan 765 sayılı TCK'nın 146/1. maddesi gereğince" ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına çarptırıldı. Takdiri indirimle bu cezalar, "müebbet hapis cezası"na çevrildi.

Evren ve Şahinkaya hakkında, Askeri Ceza Kanunu'nun "askeri rütbelerin sökülmesi"ne ilişkin 30. maddesinin de uygulanmasına karar verildi.

Kararın ardından Evren ve Şahinkaya'nın avukatı, 24 Haziran 2014'de kararın bozulması istemiyle temyiz dilekçesini Ankara 10. Ağır Ceza Mahkemesine verdi. Yargıtay 16. Ceza Dairesi, temyiz incelemesi sürerken Evren, 10 Mayıs 2015'te tedavi gördüğü Gülhane Askeri Tıp Akademisinde 98 yaşında, dönemin Hava Kuvvetleri Komutanı emekli Orgeneral Şahinkaya da 9 Temmuz 2015'te 90 yaşında hayatını kaybetti.

Yargıtay 16. Ceza Dairesi, temyiz incelemesinde, sanıkların ölümleri nedeniyle davanın düşürülmesine karar verdi.

Captcha işaretlenmemiş.
Diğer Haberler
Aykut Tuzcu'nun kitabının ilk cildi, D&R, İdefix ve Yeniinsan Yayınevi tarafından satışa sunuldu
Aykut Tuzcu'nun kitabının ilk cildi, D&R, İdefix ve Yeniinsan Yayınevi tarafından satışa sunuldu
Amatör dalgıç, 900 yıllık kılıç buldu
Amatör dalgıç, 900 yıllık kılıç buldu
Radyoaktif atık ve nükleer mesuliyetle ilgili kanunlar yürürlüğe girdi
Radyoaktif atık ve nükleer mesuliyetle ilgili kanunlar yürürlüğe girdi
Türkiye net sıfır hedefi için emisyonlarını yüzde 80 azaltmalı
Türkiye net sıfır hedefi için emisyonlarını yüzde 80 azaltmalı
Göllerde 'çürüme' felaketi
Göllerde 'çürüme' felaketi
Oyuncu ve yönetmen güvenli bir şekilde Kazakistan'a indi
Oyuncu ve yönetmen güvenli bir şekilde Kazakistan'a indi
CHP’li Bakan’dan COP26 öncesi ‘kömürden çıkış’ çağrısı
CHP’li Bakan’dan COP26 öncesi ‘kömürden çıkış’ çağrısı
Avrupa’daki her 5 kuştan 1’inin yok olma tehlikesi var
Avrupa’daki her 5 kuştan 1’inin yok olma tehlikesi var
G20 genelinde emisyonlar yeniden yükselişte
G20 genelinde emisyonlar yeniden yükselişte
İklim krizi dünya nüfusunun en az yüzde 85'ini etkiledi
İklim krizi dünya nüfusunun en az yüzde 85'ini etkiledi
Enerji krizi, karbon emisyonlarında artışı hızlandırabilir
Enerji krizi, karbon emisyonlarında artışı hızlandırabilir
10 Ekim Ankara katliamı siyasi bir cinayettir
10 Ekim Ankara katliamı siyasi bir cinayettir
AB üyesi 10 ülke: "Nükleer enerji yeşil yatırım olarak sınıflansın"
AB üyesi 10 ülke: "Nükleer enerji yeşil yatırım olarak sınıflansın"
10 yılda 16-17 yaş arasında 335 bin kız çocuğu evlendirildi
10 yılda 16-17 yaş arasında 335 bin kız çocuğu evlendirildi
Türkiye organize suçta Avrupa birincisi
Türkiye organize suçta Avrupa birincisi
Plüton'un atmosferi kaybolmaya başladı
Plüton'un atmosferi kaybolmaya başladı
Güneş sisteminin ilk zamanlarına açılan pencere: Cüce Gezegen Vesta
Güneş sisteminin ilk zamanlarına açılan pencere: Cüce Gezegen Vesta
İnsanlarımız, çok ciddi anlamda hayatını kaybediyor
İnsanlarımız, çok ciddi anlamda hayatını kaybediyor
Telif hakları konusunda toplumsal duyarlılık artmalı
Telif hakları konusunda toplumsal duyarlılık artmalı
Kuş gözlemcileri, Kara Taşkuşu için Hatay’a gitti
Kuş gözlemcileri, Kara Taşkuşu için Hatay’a gitti
"Kadınlar kırılgan değil, kırılgan hale getiriliyor"
"Kadınlar kırılgan değil, kırılgan hale getiriliyor"
Türkiye'deki kuş türlerinden yüzde 70'i Iğdır'da
Türkiye'deki kuş türlerinden yüzde 70'i Iğdır'da
Uluslararası Kadın Sempozyumu 15-16 Ekim'de İzmir'de yapılacak
Uluslararası Kadın Sempozyumu 15-16 Ekim'de İzmir'de yapılacak
10 Ekim Katliamı’nın 6. yılı; “İhmali olanları bile yargılatamadık”
10 Ekim Katliamı’nın 6. yılı; “İhmali olanları bile yargılatamadık”
"Kömür termik santral yatırımlarından tamamen vazgeçilmeli"
"Kömür termik santral yatırımlarından tamamen vazgeçilmeli"
Ankara katliamı için Meclis araştırması açılması istendi
Ankara katliamı için Meclis araştırması açılması istendi
Ortak sağlık güvenlik birimlerinin birim fiyat uygulamasına geçmesi elzem
Ortak sağlık güvenlik birimlerinin birim fiyat uygulamasına geçmesi elzem
Hava sıcaklığı artıyor!
Hava sıcaklığı artıyor!
"Nükleer santral projeleri ülkenin gündeminden çıkarılsın"
"Nükleer santral projeleri ülkenin gündeminden çıkarılsın"
Paris Anlaşması'na ilişkin kanun yürürlüğe girdi
Paris Anlaşması'na ilişkin kanun yürürlüğe girdi
Türkiye'nin Paris İklim Anlaşması'nı onaylamasını memnuniyetle karşılıyoruz
Türkiye'nin Paris İklim Anlaşması'nı onaylamasını memnuniyetle karşılıyoruz
Gaziantep’te 1 milyon civarında Suriyeli yaşıyor
Gaziantep’te 1 milyon civarında Suriyeli yaşıyor
Can dostları karşılandı
Can dostları karşılandı
Mardin'deki 1700 yıllık Mor Yuhanna Kilisesi açık artırmayla yurt dışında satışa çıkarıldı
Mardin'deki 1700 yıllık Mor Yuhanna Kilisesi açık artırmayla yurt dışında satışa çıkarıldı
Paris İklim Anlaşması’nda şimdi gözler uygulamada
Paris İklim Anlaşması’nda şimdi gözler uygulamada
Yaşam tarzına dayalı karbon ayak izi nasıl azaltılabilir?
Yaşam tarzına dayalı karbon ayak izi nasıl azaltılabilir?
2050’ye kadar dünyanın yarısından çoğu su sorunu yaşayacak
2050’ye kadar dünyanın yarısından çoğu su sorunu yaşayacak
ABD'de petrol sızıntısı: Güney California sahilleri kapatıldı
ABD'de petrol sızıntısı: Güney California sahilleri kapatıldı
Türkiye’de barınma temel hak değil lüks oldu
Türkiye’de barınma temel hak değil lüks oldu
Küresel ısınma nedeniyle Dünya giderek kararıyor
Küresel ısınma nedeniyle Dünya giderek kararıyor
Uyuşturucu ile mücadelede devlet üzerine düşeni hakkıyla yapmıyor
Uyuşturucu ile mücadelede devlet üzerine düşeni hakkıyla yapmıyor
Şiddet yasası, sağlık çalışanını koruyamadı
Şiddet yasası, sağlık çalışanını koruyamadı
Gelişmekte olan ülkeler, iklim değişikliğiyle mücadele için daha sert hedefler talep etti
Gelişmekte olan ülkeler, iklim değişikliğiyle mücadele için daha sert hedefler talep etti
"Güneş ışığının faydaları nelerdir?
"Güneş ışığının faydaları nelerdir?
Yeni araştırmaya göre sonsuza dek yaşamak mümkün
Yeni araştırmaya göre sonsuza dek yaşamak mümkün
Şimdiye dek görülen en büyük kuyruklu yıldız, Güneş'e doğru ilerliyor!
Şimdiye dek görülen en büyük kuyruklu yıldız, Güneş'e doğru ilerliyor!
Herkesten bir parça duyarlılık göstermelerini bekliyoruz
Herkesten bir parça duyarlılık göstermelerini bekliyoruz
“Onun gidişiyle ben bambaşka bir öğrenme sürecine girdim”
“Onun gidişiyle ben bambaşka bir öğrenme sürecine girdim”